De afgelopen jaren is er een enorme vooruitgang geboekt in de behandeling van borstkanker. Steeds meer mensen genezen van borstkanker. Hartstikke goed nieuws, natuurlijk. Met wel een keerzijde: doordat mensen langer blijven leven na een behandeling voor borstkanker, wordt er ook steeds meer bekend over de nadelige gevolgen van o.a. bestraling op lange termijn. Schade aan het hart bijvoorbeeld. Die kan op latere leeftijd leiden tot hart- en vaatziekten. Hoe werkt dit precies? En kun je als patiënt iets doen om dit risico te verkleinen?
Wat is cardio-oncologie?
Cardio-oncologie is een medisch specialisme dat zich richt op de relatie tussen de behandeling van kanker en hart- en vaatziekten. Een belangrijk onderwerp binnen dit specialisme is bestralingsschade aan het hart door kankertherapieën. Een aantal kankertherapieën, zoals chemotherapie, immunotherapie en bestraling, kunnen schadelijke effecten hebben op het hart en de bloedvaten. Cardio-oncologen werken samen met oncologen en cardiologen om hartproblemen vroeg op te sporen, preventieve maatregelen te nemen en behandelingen aan te passen om de schade aan het hart zo veel mogelijk te beperken.
De cardio-oncologie is een vrij nieuw vakgebied. En dat heeft ermee te maken dat de risico’s op hart- en vaatziekten na bestraling pas jaren na de behandeling zichtbaar worden. Vaak zit er wel 10 tot 15 jaar tussen. Ondertussen zijn de therapieën alweer steeds beter geworden, waardoor de schade ook weer vermindert. Dit is natuurlijk heel goed nieuws, maar het maakt het ook lastig om de langetermijn-effecten van bestralingsschade op het hart en de bloedvaten te onderzoeken.
Op welke manier kunnen kankertherapieën het risico op hart- en vaatziekten verhogen?
De straling die bij de behandeling van kanker wordt gebruikt, kan gezonde weefsels in de buurt van de tumor aantasten. Dit is helaas onvermijdelijk. Bij borstkanker komt er vaak ook wat straling op het hart. Dit kan schade aan het hart en de bloedvaten veroorzaken. Met ademhalingstechnieken wordt geprobeerd om het hart zo veel mogelijk buiten het bestralingsgebied te houden.
Ontsteking van kransslagaders/bloedvaten
Straling kan ontstekingen in de wanden van bloedvaten veroorzaken, wat een versneld proces van atherosclerose (slagaderverkalking) teweeg zou kunnen brengen.
Beschadiging van het hartweefsel
Dit kan leiden tot problemen zoals littekenvorming, verminderde elasticiteit van de hartspier en verminderde pompfunctie.
Hartklepafwijkingen
Straling kan ook de hartkleppen aantasten, al komt dit erg weinig voor. Schade zou kunnen leiden tot hartkleppen die niet meer goed sluiten.
Welke soorten bestraling verhogen het risico?
Bestraling van de linkerborst
Omdat het hart dichter bij de linkerborst ligt, is er bij bestraling van de linkerborst een grotere kans dat het hart, en daarmee ook de kransslagaders, in het bestraalde gebied vallen.
Hogere stralingsdoses
Hogere doses bestraling verhogen ook de dosis die omliggende weefsels ontvangen, en daarmee de kans op schade.
Verouderde bestralingstechnieken
Vrouwen die in het verleden zijn behandeld met oudere technieken hebben een groter risico. Moderne technieken richten zich namelijk meer op het minimaliseren van blootstelling aan het hart. Bijvoorbeeld DIBH (Deep Inspiration Breath Hold) is een ademhalingstechniek die wordt toegepast tijdens de bestraling. Door diep inademen zet de borstkas uit. Daardoor worden de longen groter en komt het hart iets verder van de borstwand af te liggen. Door deze afstand komt het hart zoveel mogelijk buiten het bereik van de straling het dus minder wordt blootgesteld aan de straling.
Een andere techniek die de schade beperkt is IMRT (Intensity-Modulated Radiation Therapy). Bij deze bestraling wordt de straling nauwkeurig gericht op de tumor. Dit betekent dat alleen het gebied met kankercellen wordt behandeld, terwijl omliggende gezonde weefsels zoveel mogelijk worden gespaard.
Moeten alle patiënten die ooit bestraald zijn voor borstkanker zich zorgen maken?
Uiteraard is het risico op hart- en vaatziekten iets wat je in de gaten moet blijven houden na de bestralingsperiode. Er zijn echter wel risicogroepen voor wie het risico het grootst is. Het is niet nodig om mensen met een laag risico continu te monitoren.
Mensen met een verhoogd risico zijn:
- Vrouwen die minder dan 15 jaar geleden op jongere leeftijd linkszijn bestraald. Zij hebben namelijk een langere levensverwachting, waardoor het effect van bestralingsschade zich op latere leeftijd kan manifesteren.
- Vrouwen die al risicofactoren voor hart- en vaatziekten hebben, zoals hoge bloeddruk, erfelijkheid (hart- en vaatziekten in de familie), diabetes, roken of hoog cholesterol.
Wat kunnen vrouwen doen om hart- en vaatziekten te voorkomen?
Helaas is bestralingsschade niet altijd te voorkomen, en daarmee ook het risico op hart- en vaatziekten niet. Dat neemt niet weg dat je preventieve stappen kunt zetten, zoals een gezonde leefstijl, regelmatig controleren van je bloeddruk, cholesterol en bloedsuikerspiegel, regelmatige controle van je hart.
Krijg je klachten die bij een hartziekte kunnen horen, zoals extreme vermoeidheid, kortademigheid, pijn tussen de schouderbladen of pijn op de borst, neem dan altijd contact op met een arts. Met je oncoloog als je daar nog onder behandeling bent, of anders met je huisarts.
Tekst: Annemiek Hutten (Het Vrouwenhart Spreekt), Yvonne Koop (Assistant professor cardiovascular epidemiology UMCU | Cardio-Oncology ESC).
Deze tekst is bedoeld om een korte en leesbare uitleg te geven over de relatie tussen bestralingsschade en hart- en vaatziekten, en is nadrukkelijk níet als medisch advies bedoeld. Neem voor vragen over uw individuele situatie altijd contact op met uw behandelend arts.
Alle artikelen op deze website zijn eigendom van Het Vrouwenhart Spreekt. We stellen het op prijs als u deze zoveel mogelijk deelt, zodat de verhalen en ervaringen van de vrouwenhartpatiënten gehoord worden. Graag wel vanuit deze pagina, zodat de bron duidelijk is. Wilt u (delen van) deze tekst kopiëren om ergens anders te plaatsen? Neem dan s.v.p. contact op via het contactformulier op deze website.