Het idee voor dit artikel komt van ervaringsdeskundige Florien van Benten. Zij kreeg hartklachten nadat zij eerder bestraald was voor borstkanker. Sindsdien heeft ze last van vermoeidheidsklachten en wisselende energie. In haar zoektocht naar begeleiding kwam zij bij Lekker Ademen terecht, een centrum voor ademcoaching, opgericht door Rüben Spapens en Rens Haen. Ook Aäron Spapens, de broer van Rüben, is bij dit centrum betrokken. Interessant om te melden is dat Rüben opgeleid is als bewegingswetenschapper en Aäron opgeleid is als basisarts. We gingen in gesprek met Rüben en Aäron.
Hoe zijn jullie ertoe gekomen om je op ademcoaching te richten?
Rüben: “Tijdens mijn studie bewegingswetenschappen raakte ik geïnteresseerd in leefstijlinterventies. Ik ben toen een eigen bedrijf begonnen, Mental Health Training, waar we mensen met stressgerelateerde klachten hielpen, maar ook bijvoorbeeld kankerpatiënten en psychiatrische patiënten. In die tijd sportte ik zelf heel intensief. Toen ik me aan het voorbereiden was op mijn eerste Ironman1, las ik het boek ‘The Oxygen Advantage’, dat focust op het biochemische deel van ademen. Ik ontdekte dat ik zelf niet goed ademde, terwijl ik wel heel fit was. En eigenlijk zag ik dat om me heen ook bij veel andere sporters. Maar wat ik nog méér zag, was dat dat stukje ontbrak aan wat wij aan patiënten aanboden.”
Ik zag dat dat stukje ontbrak wat wij aan patiënten aanboden.
Wat gaat er mis bij onze ademhaling?
Rüben: “Als je onder stress staat, of dat nou fysiek of mentaal is, ga je hoger en sneller ademen. En je gaat ook op een andere manier ademen, omdat bijvoorbeeld de spierspanning toeneemt. Je ademt dan niet meer zoals wij eigenlijk bedoeld zijn om te ademen, namelijk met je diafragma. In plaats daarvan adem je dan met de borst, schouders en nek. En als je dat maar lang genoeg doet, dan wordt dat jouw normale manier van ademen, zou je kunnen zeggen. Dan ontstaan er fysiologische problemen die jouw herstel in de weg gaan zitten.”
We ademen eigenlijk dus te vaak alsof we onder stress staan?
Rüben: “Ons zenuwstelsel heeft een sympathische kant en een parasympathische kant. De sympathische kant activeert het lichaam tijdens stress of gevaar, de ‘vecht-of-vlucht’-reactie. Die zorgt ervoor dat je uitdagende situaties tot een goed einde weet te brengen: het verhoogt de hartslag, versnelt de ademhaling en remt spijsvertering om energie vrij te maken. En het is perfect dat we die sympathische kant hebben, want anders waren we hier niet meer geweest. Maar nadat we die uitdaging hebben doorstaan, hoort de parasympathische kant actief te worden, want die zorgt voor ontspanning en herstel. Maar we blijven vaak in de sympathische kant hangen, waardoor het herstel verminderd wordt.”
Welke gevolgen heeft dit voor ons dagelijks leven?
Rüben: “Als we stress hebben, moeten we iets zien te overwinnen. En dan is het handig om oogkleppen op te doen, zodat je dat ene ding kunt overleven. Maar als je heel gestresst blijft en je komt bijvoorbeeld thuis bij je partner, dan zul je niet zo goed meer kunnen luisteren naar je partner. Of je kunt niet meer goed in verbinding treden met anderen. En die verbinding en sociale veiligheid heb je juist nodig om te herstellen.
Bij stress heb je een hogere bloeddruk, meer spierspanning, eigenlijk alles om in actie te komen. En vaak blijven we in die actiestand, ook als het niet meer nodig is. Daardoor gaat je slaapkwaliteit naar beneden, wat weer gevolgen heeft voor je spijsvertering. Je staat constant ‘aan’ en je kunt niet meer naar de stand toe waarin echt herstel plaatsvindt. Die stand waar we goed kunnen slapen, waar we ons voedsel goed opnemen, waar we in verbinding kunnen komen.”
Je staat constant ‘aan’ en je kunt niet meer naar die stand toe waar echt herstel plaatsvindt. Die stand waar we goed kunnen slapen, waar we ons voedsel goed opnemen, waar we in verbinding kunnen komen.
Spelen er bij deze processen ook man/vrouw-verschillen?
Rüben: “Dat is niet helemaal hard te maken, maar er zijn zeker aanwijzingen. Vrouwen hebben een cyclus, en daardoor functioneert hun zenuwstelsel niet altjd hetzelfde. De eerste twee weken van de cyclus zit je in een kalmere fase. In de tweede fase versnelt je ademhaling, want het lijf moet een uitdaging aangaan. En als je sneller ademt, dan heeft dat weer gevolgen voor je mentale welzijn. Het zou kunnen dat vrouwen in die tweede fase eerder uit balans gebracht kunnen worden.”
Aäron, jij bent arts. Wat motiveert jou om als ademcoach te werken terwijl je ook als arts in een ziekenhuis zou kunnen werken?
Aäron: “Mijn collega’s in het ziekenhuis doen heel goed werk, dat ook echt nodig is. Maar het blijft wel wat beperkt tot de diagnose die je opgeplakt krijgt. Ik zie dat mensen hun identiteit vormen met of naar hun ziekte. En daar zitten grote verschillen in. Sommigen laten hun leven volledig bepalen door de ziekte, terwijl anderen zeggen: ‘Ik heb gewoon mijn leven, maar ik heb ook nog te dealen met die specifieke uitdaging.’ Bij hen is die ziekte onderdeel van een groter leven. En ik vind dat de focus daar meer naartoe mag. Dat het veel meer gaat over herstellend vermogen en veerkracht. Ik geloof dat de impact meer te halen valt buiten het ziekenhuis dan in het ziekenhuis.”
We laten mensen ervaren dat je manier van ademen eigenlijk bepaalt of je gestrest of ontspannen bent.
Jullie geven workshops en individuele coaching. Wat houdt de workshop in?
Rüben: “In de workshop leggen we uit wat de rol van ademhaling is binnen het zenuwstelsel. We kijken eerst bij cursisten: hoe adem je technisch op dit moment? Dan laten we ze verschillende manieren van ademhalen ervaren. Bijvoorbeeld eerst een ademhaling die je heel gestresst laat voelen, en daarna een ademhaling die je je ontspannen laat voelen. We laten daarmee mensen ervaren dat je manier van ademen eigenlijk bepaalt of je gestrest of ontspannen bent. Daarna vertellen cursisten wat ze hebben gevoeld; ‘Mijn hartslag ging omhoog’, ‘Ik had meer spierspanning’, ‘Ik voelde heel veel onrust’ of ‘Mijn hoofd ging alle kanten op.’ Dat kunnen we dan onderbouwen met wat er fysiologisch gebeurt. Daarmee gaan cursisten begrijpen hoe ons zenuwstelsel werkt en hoe je het verschil voelt tussen het sympatische en het parasympatische systeem. Aansluitend krijg je handvaten om daar controle over te krijgen. En na zo’n workshop kun je eventueel ook nog een individueel programma volgen.”
Florien: “We zijn gestart met het vaardig maken van ademhalingstechnieken, waar ik direct al veel effect van had. Ik kan nu gemakkelijker onderscheid maken tussen spanning en ontspanning. Daarmee kan ik mijn vermoeidheid beter handelen, omdat ik nu weet hoe ik mezelf energiek en fit kan ademen.”
En wat houdt de individuele coaching in?
Rüben: “We brengen eerst in kaart hoe je ervoor staat. Dan gaan we langzaam opbouwen totdat je zenuwstelsel weer op een plek is waarbij je zowel kunt knallen als kunt gaan ontspannen. Je leert je ademhaling onderdeel te maken van je routines, en daarvoor doe je elke dag zo’n 20 minuten oefeningen.
Dat individuele traject duurt acht weken, waarbij we eens per week contact hebben. Na die acht weken zien we meestal dat mensen grotendeels hebben bereikt wat ze willen bereiken. De meesten hebben dan een stressreductie van minimaal 50%. En daarbij kijken we natuurlijk per persoon naar de haalbaarheid. Voor iemand die nog heel hoog in zijn ‘arousal’ zit, kan vijf minuten ademen al best uitdagend zijn. Dan bouwen we het langzaam op.”
Florien: “Ik doe iedere ochtend en avond oefeningen. Dat gaat heel gemakkelijk omdat het maar 10 minuten is. En ik doe het bijvoorbeeld ook weleens in de auto als ik in de file sta. Ik ervaar een betere slaapkwaliteit en merk ook dat ik mijn voeding veel beter verteer (rest and digest). Ik voel me in alle opzichten fitter en levendiger.”
Als een hartpatiënt hier komt, in hoeverre kan die er vanuit gaan dat het hier veilig is?
Rüben: ”Het is volledig veilig. Al zijn er bepaalde dingen in een workshop die niet geschikt zijn voor hartpatiënten. In een ijsbad stappen is misschien niet zo handig voor mensen met hartproblematiek. Ook zou je sommige onderdelen waarbij je heftig gaat ademen misschien beter kunnen overslaan. Maar dat zijn niet per se de dingen waar je beter van gaat ademen. En dat bekijken we ook individueel. Op onze website staat ook een lijst met contra-indicaties.”
Ik geloof dat de impact meer te halen valt buiten het ziekenhuis dan in het ziekenhuis.
Van vrouwen met specifieke vrouwenhartaandoeningen hoor je vaak dat de hartrevalidatie niet aansluit op wat ze aankunnen. Sommigen hebben na een sessie dagen nodig om bij te komen. Kan zoiets bij jullie ook gebeuren?
Aäron: “Als dat zou gebeuren, zou ik sowieso weer terug de medische molen in gaan. Een ECG maken, vinger aan de pols houden, eventueel aanvullend onderzoek. En praten met de cursist: lijken deze klachten op wat je voorheen hebt meegemaakt of niet? En dan zou ik ook ondersteuning bieden, want als coach spelen wij een belangrijke rol in de communicatie tussen patiënt en de arts.
Maar ik zie dat niet zo snel gebeuren tijdens onze eigen coachingstrajecten, want we richten ons juist op een beter herstelvermogen. Wat wél kan gebeuren is een soort effect dat je ook in mindfullness ziet; dat er vermoeidheid en andere soorten klachten naar boven komen, omdat je rust en tijd neemt.”
Florien: “Het is geen kernkwaliteit van mij om te ontspannen. Ik ben van het dingen doen, trajecten volgen, bewegen. Nu leer ik steeds meer te genieten van het ontspannen. Er is meer evenwicht tussen slapen en waken, tussen in- en ontspanning.”
In hoeverre heb je als patiënt/cliënt invloed op je behandeling?
Aäron: “In de medische wereld vergeten we soms dat onder ‘evidence based medicine’ ook ‘practice based medicine’ valt. Je ervaring als ervaringsdeskundige of zorgprofessional telt ook mee in de beslissing over een behandeltraject. We baseren ons op wetenschappelijke inzichten, maar soms kun je die juist aanvullen. Het is met ademwerk hetzelfde als met hartrevalidatie: het is niet klakkeloos een protocolletje volgen. Je moet echt luisteren. Een vinger aan de pols houden en dan een mooi traject maken.”
Florien: “Ik ben geneigd om aan mezelf te laten zien dat ik dingen kan, dat ik leef. Omdat het machteloze gevoel dat zich ook kan aandienen bij het patiënt-zijn, mij bedrukt, probeer ik met bewegen en sporten tegenwicht te bieden. En soms doe ik dan meer dan ik lichamelijk aankan. Door de ademcoaching heb ik een alternatief in handen.”
Jullie zitten hier in het centrum van Amsterdam. Op een geweldige plek, maar voor hartpatiënten kan deze locatie wel een belemmering zijn om hier een traject te volgen. Doen jullie ook digitale consulten?
Rüben: “Voor de eerste sessie nodig ik mensen uit om langs te komen, als dat binnen hun vermogen ligt. Maar voor de vervolgsessies is het niet nodig om hier fysiek te komen, want alle tests die we afnemen, kunnen we ook digitaal doen.
Voor de intake neem ik ruim de tijd, een uur of twee. Want ik wil dat mensen echt begrijpen wat de rol van de adem is. Als je weet waarom je bepaalde oefeningen gaat doen, is de kans dat je ze gaat doen veel groter.”
In de medische wereld vergeten we soms dat onder ‘evidence based medicine’ ook ‘practice based medicine’ valt. Je ervaring als ervaringsdeskundige of zorgprofessional telt ook mee in de beslissing over een behandeltraject.
Jullie hebben samen ook een opleiding gemaakt voor zorgprofessionals.
Rüben: “Eigenlijk is het breder dan zorgprofessionals. We richten ons in ieder geval op paramedici; fysiotherapeuten, psychologen, verpleegkundigen, praktijkondersteuners. En natuurlijk ook de eerstelijns dokters. Eigenlijk alle mensen die deze coaching kunnen en willen toepassen in hun dagelijkse werk.”
Aäron: “En daarnaast ook buurtzorgcoaches en personal trainers. Dat is ook een belangrijke groep, die ik eigenlijk ook als zorgprofessionals zie. Ik denk dat zonder coaches het zorgstelsel in Nederland niet meer zou draaien.”
Meer informatie over de workshops en individuele coaching
Op de website Lekker Ademen is te zien welke workshops er georganiseerd worden. De kosten verschillen per workshop.
Een traject van individuele coaching behelst 8 individuele sessies. De intake duurt twee uur en kost € 240. Daarna volgen individuele sessies die € 60 per keer kosten.
Lees hier het eerdere interview met Florien van Benten over haar hartziekte en haar zoektocht naar een nieuwe invulling van haar (sportieve) leven.
Tekst: Annemiek Hutten (Het Vrouwenhart Spreekt) & Florien van Benten
Alle artikelen op deze website zijn eigendom van Het Vrouwenhart Spreekt. We stellen het op prijs als u deze zoveel mogelijk deelt, zodat de verhalen en ervaringen van de vrouwenhartpatiënten gehoord worden. Graag wel vanuit deze pagina, zodat de bron duidelijk is. Wilt u (delen van) deze tekst kopiëren om ergens anders te plaatsen? Neem dan s.v.p. contact op via het contactformulier op deze website.